چهارشنبه، ۴ اسفند ۱۳۹۵, ۰۵:۱۲
 
 

*****  



تصویر قرآن
 

انسان موجودی کمال گراست، و به دنبال این است که همیشه بهترین باشد. از آنجا که انسان دارای امیال مختلف و متضادی ست؛ امکان دارد در مسیر کمال و بهتر شدن، اشتباه کرده و خود را هم به مخمصه بیندازد. خدای بزرگ که انسان را آفریده و حال او را بهتر می داند؛ برای بهتر شدن انسان راهکارهایی را ارائه داده است. امام رضا (علیه السلام) این راهکارها را برای ما تبیین نموده است:

بهترین بندگان
امام رضا (علیه السلام) بهترین بندگان را اینگونه معرفی می کند: «الَّذِینَ إِذَا أَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا وَ إِذَا أَسَاءُوا اسْتَغْفَرُوا وَ إِذَا أُعْطُوا شَکَرُوا وَ إِذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا وَ إِذَا غَضِبُوا عَفَوْا؛[1]آنان که هر گاه نیکى کنند خوشحال شوند، و هرگاه بدى کنند آمرزش خواهند، و هر گاه عطا شوند شکر گزارند و هر گاه بلا بینند صبر کنند، و هر گاه خشم کنند درگذرند.
اکنون به یاری خدا به شرح مختصری از این نشانه ها می پردازیم.

·         آنان که هر گاه نیکى کنند خوشحال شوند
اولین خصیصه بهترین بندگان خدا در کلام امام هشتم، خوشحال بودن آنها از اعمال کارهای نیک است، اینگونه بندگان هم در فردای قیامت، خوشحال و خندانند. «وَ یَنْقَلِبُ إِلى أَهْلِهِ مَسْرُور؛[انشقاق/9]و او به سوى کسان و خویشانش (در بهشت) مسرور و شادمان خواهد رفت>>
نکته مهم: خوشحالی بندگان نیکوکار و خوب خدا، به غرور و خود برتربینی نمی انجامد، ولی بندگان گناهکار، حتی از کارهای گناه خود مسرورند، چه برسد به کارهای به ظاهر نیکشان، خدا در وصف دوزخیان، می فرماید«إِنَّهُ کانَ فی أَهْلِهِ مَسْرُور؛[انشقاق/13] او همواره در میان خانواده اش [به ثروت و مال و مقام ] خوشحال و شادمان بود» [2]

·         هرگاه بدى کنند آمرزش خواهند
بهترین بندگان خدا همواره در حال حمد و ستایش خداوند، و آمرزش از او بخاطر غفلتها و گناهانشان هستند. قرآن در وصف بندگان ذاکر خداوند می فرماید: آنان که خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو خفته، یاد مى کنند و در آفرینش آسمانها و زمین مى اندیشند. [3]  در آیات بعد به استغفار این بندگان خوب و ایمانی اشاره می کند: «رَّبَّنَا إِنَّنَا سَمِعْنَا مُنَادِیًا یُنَادِى لِلْایمَنِ أَنْ ءَامِنُواْ بِرَبِّکُمْ فَامَنَّا  رَبَّنَا فَاغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَیِّاتِنَا وَ تَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ؛[آل عمران/193] » اى پروردگار ما، شنیدیم که منادیى به ایمان فرا مى خواند که به پروردگارتان ایمان بیاورید. و ما ایمان آوردیم. پس، اى پروردگار ما، گناهان ما را بیامرز و بدیهاى ما را از ما بزداى و ما را با نیکان بمیران»استغفار، نیرو محرکه و تشویق کننده ی بندگان خوب خدا برای انجام نیکیها و فرار از بدیها هست، ولی آنان که استغفار ندارند، بعد از انجام گناهان، یا دچار پشیمانی مفرط و عذاب وجدان می شوند و یا کم کم با گناهان، کنار می آیند.

·         هر گاه عطا شوند شکر گزارند

بهترین بندگان خدا همواره شکر گزارند، چه از خدای بزرگ و چه از کسانی که دین، بر گردن آنها دارند. امام رضا (علیه السلام) در حدیثی می فرمایند: «مَنْ لَمْ یَشْکُرِ الْمُنْعِمَ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ لَمْ یَشْکُرِ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ.؛[4]کسی که شکر(سپاس)  مخلوق را به جا نیاورد؛ شکر خدای بزرگ را بجا نیاورده است» تشکر کردن از منعم، همواره اثرات مثبت خود را دارد، این مسأله یکی از بدیهیات است. چه بسا کسی خدمت خود به دیگری را قطع کرده و یا گسترش می دهد، و علت آن را تشکر نکردن، یا قدردانی طرف مقابل می داند. این قانون، نسبت به نعمتهای خدا هم وجود دارد. «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابی لَشَدید؛[ابراهیم/7] » اگرسپاس گزارى کنید، قطعاً [نعمتِ ] خود را بر شما مى افزایم، و اگر ناسپاسى کنید، بى   تردید عذابم سخت است .

·         هر گاه بلا بینند صبر کنند
صبر داشتن، یکی از نشانه های انسانهای موفق است، حالا اگر به این موفقیت، ایمان و معنویت را اضافه کنیم؛ نتیجه اش می شود بهترین بندگان خدا، خداوند خطاب به اهل ایمان می فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرینَ ؛[بقره/153]اى افرادى که ایمان آورده اید! از صبر (و استقامت) و نماز، کمک بگیرید! (زیرا) خداوند با صابران است».
وقتی که صبر در جامعه ی اسلامی نهادینه شود ، اختلاف سلیقه ها و اختلافات، به این راحتی، جامعه را دچار تشتت نمی کند. یکی از مشکلات اصلی کشورهای اسلامی این است که اختلافات را با بی صبری و بی بصیرتی به امروزی رساندند که از دست تروریستهای تکفیری، نه شیعه در امان است و نه سنی، «وَ أَطیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ریحُکُمْ وَ اصْبِرُوا إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرینَ ؛[انفال/46]و (فرمان) خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید! و نزاع (و کشمکش) نکنید، تا سست نشوید، و قدرت (و شوکت) شما از میان نرود! و صبر و استقامت کنید که خداوند با استقامت کنندگان است»!

هر گاه خشم کنند درگذرند
آخرین نشانه ی بهترین بندگان خدا در حدیث امام رضا (علیه السلام)، کنترل خشم است. ریشه خیلی از قتلها و نزاعها، خشم و پرخاشگری افراد، نسبت به همدیگر است. خداوند در قرآن در وصف انسانهای نیکوکار می فرماید: «الَّذینَ یُنْفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ الْکاظِمینَ الْغَیْظَ وَ الْعافینَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنینَ؛[آل عمران/134]آنهایى که از مال خود در حال وسعت و تنگدستى انفاق کنند و خشم خود فرونشانند و از (بدى) مردم درگذرند، و خدا دوستدار نکوکاران است». بندگان خوب خدا با پرهیز از خشم، و در پیش گرفتن روحیه ی نرم خویی، باعث جذب دیگران شده و قلوب مردم را تسخیر می کنند، این روش، از پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)، برای بندگان شایسته خدا به یادگار مانده است. «لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلیظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ؛[آل عمران/159]و اگر (بر فرض) تندخویى، سخت دل بودى، حتما از پیرامونت پراکنده مى شدند. پس، از آنان درگذر، و براىشان آمرزش بخواه. »
سخن آخر
بهترین بندگان خدا از منظر امام رضا (علیه السلام) دارای پنج خصلت می باشند، وقتی که کار نیکی انجام دهند، خوشحال می شوند، کار بدی مرتکب شوند از خدا آمرزش می خواهند، شکر منعم را بجا می آورد، در بلاها و مشکلات، صبر کرده، و خشم خود را کنترل می کنند.

پی نوشت ها:
[1]
الفقه المنسوب إلى الإمام الرضا علیه السلام، ص 354.
[2]
ترجمه انصاریان، ص 389
[3]
آل عمران آیه193.
[4]
عیون أخبار الرضا علیه السلام، ج 2،ص

  

             

*****

 

 

                           

             فرهنگ کار در پرتو قرآن                                                                                                                                                                                                 تصویر 3

رِجَالٌ لَا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ

وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِیتَاءِ الزَّکَاةِ یَخَافُونَ یَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِیهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ

سوره ۲۴: النور – آیه 37

مردانى هستند که هیچ داد و ستد و خرید و فروشى ایشان را از یاد خداوند و برپاداشتن نماز و پرداختن زکات باز نمى‏دارد، و از روزى که در آن دلها و دیدگان دیگرگون شود، بیمناکند.

 

نکاتی درباره آیه با اقتباس از تفاسیر:

تأکید آیه بر دوری از غفلتی است که ممکن است از تجارت و خرید فروش نسبت به ذکر خداوند، اقامه صلوه و ایتاء زکات حاصل شود.

تجارت و بیع به عبارتی همه مسائل کسب و کار را شامل می شود چرا که بدون تولید عملا تجارت و خرید و فروشی حاصل نمی شود و امور خدماتی نیز به نوعی شامل خرید و فروش می گردد. و از سوی دیگر تجارت امور ممتد و بیع امور آنی و کوتاه مدت را شامل می گردد.

از سوی دیگر ذکر خداوند، ذکر قلبی و اقامه صلواه ، ذکر عملی و رفتار را شامل می شود و ایتاء زکات شامل وظایف دینی و شرعی انسان در رابطه با همنوعان و سایر مخلوقات را در بر می گیرد.

لذا در فرهنگ قرآنی ، کسب و کار و تولید و خرید و فروش همگی می بایست آنگونه دنبال شود که در پرتو ذکر خداوند و رعایت چهارچوب های دینی در رفتار فردی و اجتماعی بوده و در راستای عبودیت باشد نه آنکه بر اساس غفلت از این امور یا منتهی به این غفلت شود.

در انتهای آیه نیز اشاره ای به دگرگونی دلها و دیده ها در قیامت شده است که اشاره به این امر دارد که ای بسا رویکردی که بر مبنای آن کسب و کار و تولید و تجارت و بیع باعث غفلت از ذکر خداوند و اقامه صلواه و ادای زکات می شود همانا نشأت گرفته از انحراف در دلها و دیده ها است که با کنار رفتن پرده ها و تجلی قیامت و تقلب این دلها و دیده ها، زشتی و انحراف این رویکرد آشکار گشته و طریق صحیح رویکرد به امور معیشتی روشن خواهد شد که البته در‌آن زمان برای آنان که در این دنیا به این امور آگاه نشده باشند فایده ای نخواهد داشت.

 

 

 

*****

 

قرآ ن،‌ هادی به سبل سلامت

 

مقصد قرآن ،‌ چنانچه خود آن صحیفه نورانیه فرماید، هدایت به سبل سلامت است و اخراج از همه مراتب ظلمات است به عالم نور؛  و هدایت به طریق مستقیم است، باید انسان به تفکر در آیات شریفه مراتب سلامت را از متربه دانیه آن، که راجع به قوای ملیکه است، تا منتهی النهایه آن، که حقیقت قلب سلیم است به تفسیری که از اهل البیت وارد شده که «ملاقات کند حق را در صورتی که غیر حق در‌ آن نباشد» - به دست آورد و سلامت قوای ملکیه و ملکوتیه گم شده قاری قرآن باشد، که در این کتاب آسمانی این گم شده موجود است و باید با تفکر استخراج آن کنند

امام خمینی (ره) - آداب الصلوة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، چ دوازدهم، 1384ش، ص 203.

 

 

*****

 

إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ وَیُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِینَ الَّذِینَ یَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ

 أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا کَبِیرًا (۹)

قطعا این قرآن به [آیینى] که خود پایدارتر است راه مى ‏نماید و به آن مؤمنانى که کارهاى شایسته مى کنند مژده مى‏ دهد که پاداشى 

بزرگ برایشان خواهد بود. سوره الاسراء​                   

*****

 

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ 

فَمَنْ شَهِدَ مِنْکُمُ الشَّهْرَ فَلْیَصُمْهُ  ۖ وَمَنْ کَانَ مَرِیضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیَّامٍ أُخَرَ  ۗ یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَلَا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ وَلِتُکْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاکُمْ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (بقره: 185)

ماه رمضان (همان ماهی) است که در آن، قرآن (به گونه‌ای فشرده، در شب‌ قدر)  فرو فرستاده شده است؛ حال آنکه برای مردم راهبرد، و (متضمن) دلایلی آشکار از هدایت و (میـزان) تشخیص حقّ از باطل است.

پس هرکس از شمـا این مـاه را (در وطنش) درک کند، باید آن را روزه بدارد، و کسی‌که بیمار یا در سفر (بیماری‌زا) بوده است (باید به شمارة آن) تعدادی از روزهای دیگر (غیر از ماه رمضان) را (روزه بدارد). خدا برای شما آسانی را می‌خواهد، و برایتان دشواری زیان‌آور را نمی‌خواهد. و باید همان شماره‌(ی مقرّر) را تکمیل‌ کنید و خدا را به (پاس) آنچه رهنمـاییتان کرده است بسی بزرگ بدارید. و شاید شکر گزارید.